Του πρωτοπρεσβύτερου και εφημέριου του Ι.Ν Αγίων Ταξιαρχών Ταξιάρχη Ιστιαίας Ευβοίας, Στέφανου Στεφόπουλου.
Τα τελευταία χρόνια παντού στα ΜΜΕ, στα “ψαγμένα” περιοδικά, σε διαφημίσεις στην τηλοψία και σε κάθε είδους σχετικά σεμινάρια, ακόμη και σε προγράμματα των Κέντρων Διά Βίου Μάθησης (ΚΕΔΙΒΙΜ) κρατικών πανεπιστημίων “βομβαρδιζόμαστε” από φράσεις αμφισβητούμενες – θα αποδειχθεί παρακάτω – όπως “προσωπική ανάπτυξη”, “προσωπική βελτίωση”, “αυτογνωσία”, “αυτοπραγμάτωση”, “προσωπική εξέλιξη”.
Οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται από ειδικούς υγείας και ψυχολόγους μέχρι αιρετικούς, γκουρού και αποκρυφιστικές ομάδες και σέκτες.
Ποιά είναι όμως η αλήθεια και ποιά είναι η θέση της Ορθοδόξου Εκκλησίας;
Η προσωπική ανάπτυξη (ή προσωπική εξέλιξη / αυτοβελτίωση) και η στάση της Ορθόδοξης Εκκλησίας απέναντί της είναι ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον και βαθύ θέμα, καθώς αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τον σκοπό της ζωής του και τη σχέση του με το Θεό.
“Προσωπική Ανάπτυξη”.
Με τον όρο προσωπική ανάπτυξη και εκπροσωπόντας την κοσμική αντίληψη του όρου, εννοούμε τη συνεχή διαδικασία κατά την οποία το άτομο προσπαθεί να βελτιώσει τις δεξιότητες, τις νοητικές ικανότητες, τη συμπεριφορά, τις συναισθηματικές αντιδράσεις και την ποιότητα της ζωής του.
Συνήθως περιλαμβάνει:
Αυτογνωσία.
Κατανόηση, δηλαδή, και αποδοχή των στοιχείων του χαρακτήρα, των πλεονεκτημάτων και των αδυναμιών.
Καθορισμός στόχων.
Επαγγελματική εξέλιξη, διαχείριση χρόνου, βελτίωση παραγωγικότητας που σχετίζονται με την κοσμικού τύπου “επιτυχία” στο επαγγελματικό, κυρίως, επίπεδο.
Ψυχολογική ενδυνάμωση.
Διαχείριση του άγχους, αυτοπεποίθηση, εφαρμογή της “θετικής σκέψης”.
Βελτίωση διαπροσωπικών σχέσεων. Επικοινωνιακές δεξιότητες, ενσυναίσθηση.
Γιατί η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι επιφυλακτική;
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν απορρίπτει την ανάγκη του ανθρώπου να προοδεύει, να αποκτά δεξιότητες ή να φροντίζει την ψυχική του υγεία. Ωστόσο, στέκεται επικριτικά και επιφυλακτικά απέναντι σε πολλές σύγχρονες τάσεις της προσωπικής ανάπτυξης για τους εξής βασικούς λόγους:
Α. Ανθρωποκεντρισμός vs Θεοκεντρισμός.
Στην κοσμική αυτοβελτίωση ο άνθρωπος τοποθετείται στο επίκεντρο. Η δύναμη, η επιτυχία και η ευτυχία εξαρτώνται αποκλειστικά από τις δικές του δυνάμεις: «Πίστεψε στον εαυτό σου», «Εσύ ορίζεις τη μοίρα σου», “ανακάλυψε τις δυνάμεις μέσα σου” είναι μερικές από τις φράσεις-κλειδιά που χρησιμοποιούνται αφειδώς από πολλούς, ακόμα και από “ανειδίκευτους” – κομπογιαννίτες influencers και life coaches.
Στην Ορθοδοξία όμως, η πνευματική “εξέλιξη” είναι θεανθρωποκεντρική. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να μεταμορφωθεί, να προοδεύσει ουσιαστικά μόνος του, παρά μόνο σε συνεργασία (συνέργεια) με τη Χάρη του Θεού.
Β. Αυτοθέωση (Εγωισμός) αντί θέωσης κατά χάριν διά της ταπεινοφροσύνης.
Στην κοσμική αυτοβελτίωση, συχνά καλλιεργείται ο εγωκεντρισμός, η αυτοπροβολή, η θεοποίηση του «εγώ» και η αναζήτηση της προσωπικής άνεσης και επιτυχίας.
Στην Ορθοδοξία ο τελικός σκοπός του ανθρώπου είναι η κατά χάριν θέωση (η ένωση με τον Θεό). Η διαδρομή προς αυτήν περνά μέσα από την ταπεινοφροσύνη, την αγάπη για τον πλησίον, τη μετάνοια και τη θυσιαστική προσφορά και όχι την προβολή του εαυτού.
Γ. Η έννοια του Πόνου και της Αποτυχίας.
Στην κοσμική αυτοβελτίωση ο πόνος, η δοκιμασία και η αποτυχία συχνά αντιμετωπίζονται ως εμπόδια που πρέπει να εξαλειφθούν ή να ξεπεραστούν με «θετική ενέργεια» και νοητικές τεχνικές. Εδώ έρχεται και “κουμπώνει” η πλανεμένη θεωρία της “θετικής σκέψης”.
Στην Ορθοδοξία , όμως, οι δοκιμασίες και ο πόνος έχουν παιδαγωγικό και θεραπευτικό χαρακτήρα. Μέσα από τον «σταυρό» της ζωής, ο άνθρωπος ωριμάζει πνευματικά, αποκτά υπομονή και πλησιάζει τον Θεό.
Δ. Επιρροές από τη Νέα Εποχή (New Age) & Ανατολικούς Μυστικισμούς.
Πολλά σύγχρονα ρεύματα προσωπικής ανάπτυξης (όπως το Life Coaching, ο Νευρογλωσσικός Προγραμματισμός / NLP, ή τεχνικές τύπου «Νόμος της Ελξης») συχνά δανείζονται στοιχεία από ανατολικές θρησκείες ή εσωτεριστικές, αποκρυφιστικές θεωρίες.
Η Εκκλησία επισημαίνει τον κίνδυνο πνευματικής σύγχυσης όταν συνδυάζονται χριστιανικές έννοιες με μυστικιστικές ή ενεργειακές πρακτικές.
Υπάρχει εναλλακτική πρόταση;
Βεβαίως. Είναι η Ορθόδοξη Πνευματική Θεραπεία του νοός και της καρδίας.
Στην Ορθόδοξη παράδοση υπάρχει ήδη μια βαθιά διαδικασία «αυτογνωσίας» και μεταμόρφωσης, η οποία ονομάζεται “πνευματική ζωή” και ακολουθεί τον κανόνα των 3 σταδίων. Δηλαδή την κάθαρση της ψυχής από τα πάθη, τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος και την κατά Χάριν θέωση.
Αναφερθήκαμε πιο πάνω στην αυτογνωσία η οποία ενώ είναι αρετή και αποβλέπει στην πνευματική πρόοδο του ανθρώπου, εδώ παρουσιάζεται ως “αυτοεξελικτική” τεχνική εγκεφαλικού τύπου.
Ας δούμε όμως τι διδάσκει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος γιά την αυτογνωσία , για να καταδειχθεί το μέγα χάσμα μεταξύ της ορθόδοξης πνευματικής και της κοσμικής αυτογνωσίας. (Β. Χαρώνη “Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Ιω. Χρυσοστόμου”, Εκδ. Το Βυζάντιον, Αθήνα 1993, σελ. 740 κ.εξ.)
Ο χρυσορρήμων Άγιος τονίζει πως είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζει κανείς την μηδαμινότητά του. “Ούτος γαρ μάλιστα εστιν ο εαυτόν ειδώς, ο μηδέν είναι εαυτόν νομίζων”.
Αυτό, λέει , προϋποθέτει το να μην ασχολούμαστε με τα ξένα σφάλματα, αλλά με τα δικά μας.
Ως αρετή η αυτογνωσία είναι απαραίτητη για την θεραπευτική μας αγωγή. Αυτή μας οδηγεί στη μετάνοια και γι αυτό είναι πολύτιμη.
“Ου μικρά δε οδός προς την επάνοδον της αρετής το ειδέναι των ημαρτημένων το μέγεθος”.
Είναι θεόπνευστα όμως τα λόγια του Αγίου. Φωτιζόμενος από το Άγιο Πνεύμα βλέπει ως αιτίες ελλείψεως της αυτογνωσίας , την υπερβολική ενασχόληση με τα βιοτικά.
Δηλαδή, όπως περιγράφει, “τίποτα δεν κάνει τον άνθρωπο να αγνοεί τόσο τον εαυτό του, όσο το να είναι προσηλωμένος στα βιοτικά. Και τίποτα πάλι δεν τον κάνει να είναι τόσο πολύ προσηλωμένος στα βιοτικά , όσο το να αγνοεί τον εαυτό του…”.
Άλλη αιτία θεωρεί ο Άγιος την μη αναγνώριση της κακίας μας . “Ούτω διακείμενοι κακώς, ουδέ εννοούμεν της ψυχής ημών την αμαρτίαν, ουδέ καταμανθάνομεν αυτής το δυσειδές”.
Όσον αφορά, τέλος, στις συνέπειες ελλείψεως της αυτογνωσίας, ο άγιος Ιωάννης προειδοποιεί : η κατάσταση αυτή οδηγεί στην υπερηφάνεια (βλ. “αυτοβελτίωση”, “αυτοπραγμάτωση”, κλπ) καθώς “αυτός που δεν γνωρίζει τον εαυτό του, ποιόν άλλο θα μπορέσει να γνωρίσει;”…
…Παρομοίως οδηγεί στην κατάκριση και την ασχολία μας με τους άλλους, στην διαστροφή της αλήθειας, στον παραλογισμό, στην άκαρπη διδασκαλία των δασκάλων.
Όσον αφορά δε στην διαστροφή της αλήθειας, ο Ιερός Χρυσόστομος επιμένει πως “δεν είναι μικρό και αυτό το ελάττωμα, το να νομίζει δηλαδή κάποιος σοφό τον εαυτό του και να εμπιστεύεται τα πάντα στη δική του κρίση. Γιατί από εδώ προέρχεται εκείνο (εννοώ δηλαδή το να παρουσιάζει κανείς το κακό ως καλό και το καλό ως κακό, και τα λοιπά).
Αυτό και ο Παύλος, κατηγορώντας τους μη χριστιανούς φιλοσόφους, έλεγε, φάσκοντες είναι σοφοί, εμωράνθησαν”!
Βλέπετε, λοιπόν, αδελφοί πόσο μεγάλο κακό μπορεί να δημιουργήσει στην “ατσαλάκωτη” (υπερήφανη) ψυχή μιά αρετή που αλλοιώνεται και χρησιμοποιείται ως άλλο όπλο εναντίον αυτής της ψυχής;
Και όχι μόνο στην περίπτωση της αυτογνωσίας, αλλά και σε ό,τι αφορά στις υπόλοιπες ανθρωποκεντρικές τεχνικές της Νέας Εποχής όπως η “αυτοβελτίωση”, η “αυτοεξέλιξη”, η “αυτοπραγμάτωση”.
Χρησιμοποιούν ως αφετηρία τους τον αρρωστημένο νου του ανθρώπου που δεν ταπεινώνεται και οδηγούν σε δαιμονικές καταστάσεις “αυτο-ίασης” από δυνάμεις του κόσμου. Φυτώρια αποκρυφιστικών ομάδων και των γκουρού που πρέπει να αποφεύγονται από τους συνειδητούς Ορθοδόξους Χριστιανούς ως μη οδηγούντα στη βασιλεία του Θεού.
Κλείνουμε με την εναγώνια προσπάθεια του μακαριστού π. Αντωνίου Αλεβιζόπουλου να δώσει στους χριστιανούς την ευκαιρία να αποφύγουν τις σατανικές αυτές διδασκαλίες που με μαθηματική ακρίβεια οδηγούν ανυποψίαστους στην αιρετική “θετική σκέψη”. *
Ο π. Αντώνιος έγραφε πως σύμφωνα με τη νέα αυτή τάση “η σκέψη του ανθρώπου ταυτίζεται με την πράξη και μπορεί να αλλάξει τη ζωή του ανθρώπου. Φθάνει να “περάσει” και να κυριαρχήσει στο υποσυνείδητο. Τότε ενεργοποιούνται απεριόριστες δυνάμεις που μεταβάλλουν οποιαδήποτε αρνητική κατάσταση σε θετική. Όλα τα δυσάρεστα και αρνητικά στον κόσμο και στον άνθρωπο αντιμετωπίζονται με θετικές σκέψεις“!
Να τονίσουμε, τέλος, πως ο Διάβολος “ψιθυρίζει” στα αυτιά των υπερηήφανων το ψέμμα της αυτονομίας που δήθεν οδηγεί στην αυτο-σωτηρία.
Ο π. Αντώνιος, όμως, προειδοποιούσε πως το αποτέλεσμα αυτής της δήθεν αυτονομίας ήταν ακριβώς το αντίθετο. Δηλαδή, “ο δρόμος της αυτογνωσίας δεν οδήγησε τον άνθρωπο στην αυτο-εξέλιξη και την αυτο-θέωση, αλλά στη συναίσθηση ότι ήταν γυμνός, δηλαδή σε υπαρξιακό αδιέξοδο.
Αυτό το αδιέξοδο ωφείλετο στο ότι ο άνθρωπος αρνήθηκε τη Θεία προσφορα, δηλαδή τα δώρα του Θεού, την παρουσία της Θείας χάρης μέσα του.
Αποχωρίσθηκε απ αυτήν και γι αυτό ένοιωσε τη γυμμνότητά του…”.
Τελικά, “οι αληθινοί χριστιανοί δεν αποβλέπουν στον εαυτό τους για βοήθεια. Θέλουν να γνωρίσουν τον εαυτό τους για να μετανοήσουν και να ζητήσουν να έλθει ο Θεός στη ζωή τους και να τους χαρίσει το “μέγα έλεος” “!
…………………………….
- Ιερ. Αντώνιου Αλεβιζόπουλου “Αυτογνωσία – Αυτοπραγμάτωση – Σωτηρία”, Αθήνα 1991