Ἄγνωστος συγγραφεύς.

Ἡ εὐσυνειδησία καὶ ἡ συνέπεια μειώνονται μεταξὺ τῶν νέων.

Ποιά χαρακτηριστικὰ τῆς προσωπικότητας ἑνὸς παιδιοῦ ἢ ἐφήβου προβλέπουν καλύτερα τὴν ὑγεία, τὴν οἰκονομικὴ ἄνεση καὶ τὴν εὐτυχία, ποὺ θὰ ἀπολαμβάνει πολλὰ χρόνια ἀργότερα; Ἂς ὑποθέσουμε, στὰ 35 του χρόνια; Εἶναι ὁ μέσος ὅρος τῶν βαθμῶν του; Ἡ δημοτικότητα; Ἡ συναισθηματικὴ σταθερότητα; Ὄχι. Τὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ προβλέπουν καλύτερα τὴ μελλοντική του εὐημερία εἶναι ἡ ἐντιμότητα, ἡ εἰλικρίνεια καὶ ὁ αὐτοέλεγχος, ἡ ἱκανότητά του δηλ. νὰ διαχειρίζεται τὰ τοῦ ἑαυτοῦ του μὲ σωφροσύνη καὶ νὰ λειτουργεῖ μὲ βάση ἀρχές. (1)

Οἱ ψυχολόγοι συνδυάζουν τὴν εἰλικρίνεια καὶ τὸν αὐτοέλεγχο σὲ ἕνα ἑνιαῖο χαρακτηριστικὸ τῆς προσωπικότητας, ποὺ ὀνομάζουν «εὐσυνειδησία». Ἐδῶ καὶ δεκαετίες, οἱ μελέτες ποὺ παρακολουθοῦν τὴν πρόοδο τῶν παιδιῶν δείχνουν, ὅτι τὰ παιδιὰ καὶ οἱ ἔφηβοι ποὺ ἔχουν εὐσυνειδησία καὶ αὐτοέλεγχο, ἔχουν καλύτερη ὑγεία καὶ ἐπιτυγχάνουν μεγαλύτερη οἰκονομικὴ ἄνεση καὶ εὐτυχία ὡς ἐνήλικες. Ἀκόμη καὶ οἱ σχολικοὶ βαθμοί, ἡ δημοτικότητα καὶ ἡ συναισθηματικὴ σταθερότητα ἔχουν μικρότερη προγνωστικὴ δύναμη γιὰ τὰ ἐπιθυμητὰ ἀποτελέσματα στὴν ζωὴ σὲ σύγκριση μὲ αὐτὸ τὸ χαρακτηριστικό.

Ὡστόσο, σημειώνεται δραματικὴ μείωση τῆς εὐσυνειδησίας μεταξὺ τῶν ἐφήβων καὶ τῶν νεαρῶν ἐνηλίκων τὰ τελευταῖα 10 χρόνια. Σὲ γενόμενη -στὶς ΗΠΑ- μελέτη γιὰ τὸ θέμα (2), ἡ ὁποία περιεγράφηκε στοὺς «Financial Times»(3), διαπιστώθηκε, ὅτι οἱ νέοι εἶναι σήμερα πολὺ λιγότερο εἰλικρινεῖς καὶ αὐτοελεγχόμενοι ἀπὸ ὅ,τι ἦταν μόλις πρὶν ἀπὸ μιὰ δεκαετία. Εἶναι ἐπίσης πιὸ νευρωτικοί. Ὁ ἐκνευρισμὸς εἶναι τὸ ἀντίστροφο τῆς συναισθηματικῆς σταθερότητας, ἑπομένως εἶναι καὶ λιγότερο σταθεροὶ συναισθηματικά. Εἶναι ἀκόμη λιγότερο συγκαταβατικοί, λιγότερο συνεννοήσιμοι καὶ λιγότερο ἐξωστρεφεῖς. Διαπιστώνεται ἀκόμη, δραματικὴ μείωση στὸ ποσοστὸ τῶν νέων ποὺ δηλώνουν, ὅτι εἶναι σὲ θέση νὰ ὀργανώσουν σχέδια καὶ νὰ τὰ ὑλοποιήσουν, ἐνῶ ὑπάρχει αὔξηση στὸ ποσοστὸ τῶν νέων ποὺ λένε, ὅτι ἀποσπῶνται εὔκολα ἀπὸ τὸ στόχο τους καὶ εἶναι ἀπρόσεκτοι.

Αὐτὰ εἶναι ἄσχημα νέα καὶ ἴσως πρέπει νὰ ἀποτελέσουν λόγο προβληματισμοῦ γιὰ τοὺς ἐκπαιδευτικοὺς καὶ τοὺς γονεῖς. Φαίνεται, ὅτι, ὡς κοινωνία, δὲν καταφέρνουμε νὰ διδάξουμε στοὺς νέους νὰ εἶναι εἰλικρινεῖς, ἔντιμοι, νὰ ἔχουν αὐτοκυριαρχία καὶ νὰ ἐπιμένουν στοὺς στόχους τους.

Αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ ἔκπληξη. Οἱ ἐκπαιδευτικοὶ παλαιότερα κατανοοῦσαν, ὅτι ἡ καλλιέργεια τοῦ χαρακτῆρα καὶ τῆς ἀρετῆς πρέπει νὰ εἶναι οἱ κορυφαῖες προτεραιότητες στὴν ἐκπαίδευση καὶ τοὺς ἀπασχολοῦσε, ἐὰν οἱ μαθητές τους θὰ ἀποκτήσουν ἠθικὲς καὶ πνευματικὲς ἀξίες, καθὼς αὐτές -στὴν δική τους συνείδηση- ἀποτελοῦσαν τὴν κορυφαία προτεραιότητα στὴν ἐκπαίδευση.

Ἀλλὰ αὐτὸ δὲν συμβαίνει σήμερα. Ἡ «ἀνησυχία γιὰ τὶς ἠθικὲς καὶ πνευματικὲς ἀξίες» δὲν εἶναι πλέον ἡ κορυφαία προτεραιότητα στὰ περισσότερα δημόσια οὔτε καὶ στὰ ἰδιωτικὰ «κοσμικὰ» σχολεῖα. Ἀντίθετα, ἡ κορυφαία προτεραιότητα σήμερα δίνεται στὴν βελτίωση τῆς βαθμολογίας τῶν ἐξετάσεων, στὴν διδασκαλία τῶν τεχνολογικῶν θεμάτων, ξένες γλῶσσες, κοινωνικὲς δράσεις, ταξίδια, ἐκδηλώσεις καὶ ἄλλα συναφῆ. Ὅταν οἱ παιδαγωγοὶ τῶν σχολείων μιλᾶνε σήμερα γιὰ διδασκαλία σωστοῦ χαρακτῆρα, τὶς περισσότερες φορὲς δίνουν ἔμφαση στὴν οἰκοδόμηση τῆς ἀποφασιστικότητας καὶ στὴν διεκδίκηση δικαιωμάτων. Τὸ νὰ ὑποστηριχθεῖ ὅμως ἡ διδασκαλία τῆς ἀποφασιστικότητας, χωρὶς πρῶτα νὰ διδαχθοῦν οἱ πλέον θεμελιώδεις ἀξίες τῆς εἰλικρίνειας, τῆς ἐντιμότητας, τῆς εὐγένειας καὶ τοῦ σεβασμοῦ, ὁδηγεῖ σὲ μιὰ ἀνήθικη, συμφεροντολογικὴ προσέγγιση τῆς ἀγωγῆς, ποὺ στὸ τέλος δὲν καταφέρνει νὰ διδάξει στὰ παιδιὰ οὔτε το νὰ ἔχουν θάρρος. Αὐτὸ ἔχει ἀποτέλεσμα τὴν σημαντικὴ μείωση τοῦ ποσοστοῦ τῶν νέων, ποὺ δηλώνουν, ὅτι μποροῦν νὰ κάνουν σχέδια καὶ νὰ τὰ κυνηγήσουν, καὶ τὴν μεγάλη αὔξηση ἐκείνων ποὺ λένε, ὅτι εἶναι ἀφηρημένοι καὶ ἀπρόσεκτοι.

Εἴπαμε, πὼς αὐτὲς οἱ διαπιστώσεις θὰ πρέπει νὰ μᾶς προβληματίσουν ὅλους. Πέρα ἀπὸ τὴν εὐθύνη τῶν ἐκπαιδευτικῶν, ἀκόμη μεγαλύτερη εἶναι ἡ εὐθύνη τῶν γονέων. Οἱ γονεῖς εἶναι οἱ πρῶτοι δάσκαλοι τῆς ἀρετῆς. Τὰ τελευταῖα χρόνια γινόμαστε μάρτυρες αὐτοῦ, ποὺ ἀποκαλοῦμε «κατάρρευση τῆς γονεϊκῆς ἀγωγῆς». Μόλις πρὶν ἀπὸ 20 χρόνια, ἦταν ἀκόμα συνηθισμένο νὰ βρίσκεις γονεῖς, ποὺ ἔδιναν στὰ παιδιὰ τὴν ἑξῆς σαφῆ ὁδηγία: «Νὰ κάνεις στοὺς ἄλλους ὅ,τι θὰ ἤθελες νὰ σοῦ κάνουν». Αὐτὴ ἦταν μιὰ ἐντολὴ πρὸς τὰ παιδιὰ καὶ ὄχι μιὰ ὑπόδειξη. Ἀλλὰ τὰ τελευταῖα 20 χρόνια, βλέπουμε αὐτὴ τὴν ἐντολὴ νὰ γίνεται ἠπιότερη καὶ νὰ παίρνει τὴν μορφὴ ἐρώτησης. Ἡ ἐρώτηση εἶναι κάτι σάν: «Πῶς θὰ ἔνιωθες, ἂν κάποιος σοῦ τὸ ἔκανε αὐτό;» Ἡ μαμὰ ὅμως σήμερα ἔχει δυσκολία νὰ διαχειριστεῖ τὸν γιό της, ὁ ὁποῖος θὰ τῆς ἀπαντήσει: «Ἂν κάποιος μοῦ τὸ ἔκανε αὐτό, θὰ τὸν κλωτσοῦσα, ὅσο δὲν πάει!» Βλέπουμε σήμερα, ὅλο καὶ πιό συχνὰ, παιδιὰ νὰ φέρονται στοὺς γονεῖς τους μὲ περιφρόνηση καὶ ἀσέβεια, μὲ τρόπους ποὺ ἦταν ἀδιανόητοι πρὶν ἀπὸ 30 χρόνια.

Τί ἢ ποιός φταίει γιὰ αὐτὴ τὴν κατάρρευση τῆς ἔντιμης συμπεριφορᾶς τῶν παιδιῶν; Ἐρευνητὲς ὑποστηρίζουν, ὅτι τὰ smartphones καὶ οἱ ὑπηρεσίες streaming ἴσως εἶναι οἱ πιθανοὶ ἔνοχοι. Ἀλλὰ δὲν εἴμαστε πεπεισμένοι, ὅτι φταῖνε ἀποκλειστικὰ τὰ smartphones. Εἶναι ἀλήθεια, ὅτι οἱ νέοι ποὺ ἔχουν μειωμένη αὐτοκυριαρχία εἶναι ἡ «ψηφιακὴ γενιά», ἡ πρώτη γενιὰ ποὺ μεγάλωσε μὲ κινητὰ τηλέφωνα στὶς τσέπες της. Ἀλλὰ ἡ συσχέτιση δὲν σημαίνει πάντα αἰτιότητα. Δὲν ὑπερασπιζόμαστε τὰ smartphones. Τὰ smartphones μποροῦν νὰ ὁδηγήσουν σὲ διάσπαση τῆς προσοχῆς καὶ σὲ κοινωνικὴ ἀπομόνωση. Μποροῦν νὰ προωθήσουν λάθος πρότυπα. Ὡστόσο, ἡ διάσπαση τῆς προσοχῆς δὲν ἰσοδυναμεῖ μὲ ἀνεντιμότητα καὶ οἱ ἐκπαιδευτικοὶ μὲ τοὺς γονεῖς ἐξακολουθοῦν νὰ εἶναι παρόντες καὶ στὴν ζωὴ τῶν παιδιῶν.

Ἡ εἰλικρίνεια καὶ ὁ αὐτοέλεγχος εἶναι ἀρετὲς ποὺ πρέπει νὰ διδάσκονται. Οἱ περισσότεροι γονεῖς δὲν τὶς διδάσκουν, δὲν χρησιμοποιοῦν τὸ κῦρος τους στὸ σπίτι, καὶ τὰ περισσότερα δημόσια σχολεῖα δίνουν ἔμφαση στὴν διδασκαλία «σύγχρονων» θεματικῶν ἑνοτήτων καὶ ἐπιστημῶν, ἀντὶ γιὰ τὴν διδασκαλία τοῦ χαρακτῆρα. Αὐτὸ πρέπει νὰ ἀλλάξει γιὰ τὸ καλὸ τῶν παιδιῶν.

Εἶναι στὴν εὐθύνη καὶ τὴν δικαιοδοσία τῶν γονέων νὰ ἔχουν συγχρόνως ποιοτικὲς στοργικὲς σχέσεις ἀλλὰ καὶ σχέσεις κύρους καὶ καθοδήγησης ἀπέναντι στὰ παιδιά τους. Ἐπιτρεπτικὲς τεχνικὲς, τύπου «νὰ ἀφήνουμε τὰ παιδιὰ νὰ ἀποφασίζουν», δὲν ὁδηγοῦν συνήθως στὸ ἐπιθυμητὸ ἀποτέλεσμα, ἀφοῦ τὰ παιδιὰ δὲν διαθέτουν κρίση καὶ ἐμπειρία γιὰ νὰ ἀποφασίσουν κατάλληλα.

Ὁμοίως, τὰ σχολεῖα πρέπει νὰ βροῦν τὸ θάρρος νὰ ἐπιστρέψουν στὴν διδασκαλία τοῦ «σωστοῦ καὶ τοῦ λάθους» μέσα στὰ πλαίσια ὄχι μόνο τοῦ νόμου ἀλλὰ καὶ τῆς ἠθικῆς καὶ μάλιστα τῆς Χριστιανικῆς. Σήμερα, οἱ ἐκπαιδευτικοὶ ἀποφεύγουν νὰ μιλοῦν γιὰ τὸ σωστὸ καὶ τὸ λάθος. Εἶναι ἀποφασισμένοι νὰ εἶναι «συμπεριληπτικοί». Δὲν θέλουν κανεὶς νὰ αἰσθάνεται ἀποκλεισμένος. Ἑπομένως, εἶναι «ἀσφαλέστερο» νὰ μὴν μιλοῦν γιὰ ἀξίες μὲ σοβαρὸ τρόπο, θὰ λέγαμε, πὼς δὲν μιλοῦν καθόλου.

Τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῶν τῶν ἐπιλογῶν εἶναι ἡ εἰλικρίνεια καὶ ὁ αὐτοέλεγχος νὰ βρίσκονται σὲ ἐλεύθερη πτώση ἀλλὰ καὶ οἱ σχολικὲς ἐπιδόσεις νὰ ἔχουν ἐπίσης χαλάσει. Αὐτὸ εἶναι ἀπολύτως λογικό, ἐπειδὴ ἡ ἀρετὴ καὶ ὁ χαρακτῆρας εἶναι θεμελιώδεις προϋποθέσεις, γιὰ νὰ ὑπάρχει πρόοδος συνολικὰ στὴν ἐκπαίδευση.

Γιὰ ὅλα ὑπάρχει ὁ κατάλληλος τρόπος. Ἀρκεῖ νὰ ὑπάρξει ἡ ἀπόφαση. Γονεῖς καὶ ἐκπαιδευτικοὶ μποροῦν νὰ γίνουν πρότυπα καὶ νὰ δώσουν μαθήματα κοινωνικῶν δεξιοτήτων, νὰ δείξουν στὰ παιδιὰ τὸ τρόπο νὰ διαφωνοῦν, νὰ διαφοροποιοῦνται ἀπὸ στάσεις ζωῆς ποὺ δὲν τοὺς ἐκφράζουν, ἐπιδεικνύοντας συγχρόνως εὐγένεια καὶ σεβασμό. Νὰ διδάξουν στὰ παιδιὰ, γιατί εἶναι σημαντικὸ νὰ ἔχουν εἰλικρίνεια καὶ αὐτοέλεγχο. Νὰ τὰ βοηθήσουν νὰ ἀλληλεπιδράσουν καὶ νὰ διδαχθοῦν ἀπὸ τὶς παλαιότερες γενεές. Νὰ δώσουν προτεραιότητα στὴν διδασκαλία τῆς ἀρετῆς, ξεκινῶντας ἀπὸ σήμερα.