Γράφει η Εὐδοξία Αὐγουστίνου, Φιλόλογος-Θεολόγος.

Ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης (1749-1809), κατά τόν ἱστορικό Κων­στα­ντῖνο Σάθα, «κατατάσσεται πρεπόντως μεταξύ τῶν λογιωτέρων τοῦ και­­ροῦ του, πάντων ὑπέρτερος κατά τήν φιλοπονίαν ὁ χαλκέντερος ἀνα­δειχθείς, τά δέ πολυάριθμα αὐτοῦ συγγράμματα οὐκ ὀλί­γον συνετέλεσαν εἰς κραταίωσιν τῆς Ὀρθο­δοξίας, ὠφελείας ἀνυπολο­γίστου τοῦ ἡμετέρου ἔθνους πρόξενα γενόμενα».

   Ἡ προσωπικότητά του δεσπόζει στό πνευματικό στερέωμα τοῦ 18ου αἰώνα. Ὡς ἀει­λαμπής φάρος φώτισε τίς συνειδήσεις τῶν ὑπόδου­λων Ἑλλήνων σέ μιά ἐποχή βαθιᾶς κρίσης καί ριζικῶν με­τα­βολῶν. Ἡ συμβολή του δέν περιορίστηκε στά στενά ὅ­ρια τοῦ μο­ναχι­σμοῦ· ὑπηρέτησε τήν παι­δεία, δια­- κό­­νησε τή θεολογία, τό δίκαιο καί ἀ­­γω­νίστηκε γιά τήν ἴδια τήν ὑπαρ­ξιακή συγκρότηση τοῦ λα­οῦ. Ὡς ὁ κατεξο­χήν ἐκφραστής τοῦ «Φι­λοκα­λι­κοῦ Δια­φω­τι­σμοῦ», ὁ νάξιος ἅγιος ἐπι­δί­ωξε τήν ἐ­σωτε­ρική ἐλευθερία τοῦ ἀν­θρώ­που μέ­σα ἀπό τήν ἐπι­στροφή στίς πατε­ρικές πη­γές, προβάλλοντας τήν πνευματική ἀναγέν­νηση ὡς ἀπαραί­τητη προϋπόθεση γιά τήν ἐ­θνική ἀποκα­τά­σταση.

   Ὀγκῶδες καί πολυμερές τό συγγραφικό του ἔργο, λειτούργησε ὡς μιά πνευ­ματική ἐγκυκλοπαίδεια γιά τό Γέ­νος. Μέσῳ τῆς ἐμβλημα­τικῆς ἔκδοσης τῆς «Φιλοκαλίας», διέσωσε καί παρέδω­σε στό εὐρύ κοινό τή νηπτική παράδοση τῆς Ὀρθοδοξίας, ἡ ὁποία μέχρι τότε παρέμενε κλεισμένη σέ δυσπρόσι­τα χειρόγραφα. Ἡ προσφορά του αὐτή ἦταν μιά πρόταση ζωῆς βασισμένη στή νήψη, στήν ἐσωτερική ἐγρή­γορση καί στή νοερά προσευχή. Δίδαξε ὅτι ὁ ἄν­θρω­πος μπο­ρεῖ νά βρεῖ τήν ἐσω­τερική του ἑνότητα καί τήν κοινωνία μέ τόν Θεό ἀκόμη καί μέσα στίς πιό ἀντί­ξο­ες συν­θῆκες, μετατρέποντας τήν καρδιά του σέ «μυστικό παρά­δει­σο». Οἱ καρ­ποί τῆς ἐσωτερικῆς καλλιέργειας ἀ­πο­τέ­λε­σαν τό ἰσχυρό­τε­ρο ἀνάχωμα ἀ­πένα­ντι στήν ἀλλοτρίωση πού ἀπειλοῦ­σε τόν Ἑλλη­νισμό κατά τήν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας.

   Παράλληλα, ἡ συμβολή του στήν ὀρ­­γάνωση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς ὑ­πῆρ­ξε καθο­ρι­στική μέσῳ τοῦ ἔργου του «Πη­δάλιον». Μέ τή συστηματική καταγραφή καί ἑρμηνεία τῶν Ἱερῶν Κανόνων προσέφερε στήν Ἐκκλησία ἀπλανῆ ὁδηγό διοίκησης καί πνευματικῆς καθ­ο­δήγησης, ἀποτρέποντας τήν ὅποια παρέκκλιση. Ὁ ἅγιος Νικόδημος ὑπῆρξε πράγ­­ματι ὁ «θε­ολόγος τοῦ κινήματος τῶν Κολλυβάδων», ὁ «ἀρχηγέτης» του, θά μπορούσα­με νά ποῦμε. Ἔδωσε ἰδι­αίτερη ἔμφαση στή συχνή θεία Μετάληψη. Παρά τίς σφοδρές ἀντιδράσεις καί τούς διωγμούς, ἐπανέφερε τό εὐ­χα­ριστιακό βίωμα στό ἐπίκεντρο τῆς χρι­στιανικῆς ταυτό­τη­τας. Γιά τόν ἀνακαι­νιστή τῆς πνευματικῆς ζωῆς ἡ συμμε­το­χή στό Μυστήριο δέν εἶ­ναι ἕνα τυπικό καθῆκον, ἀλλά ἡ ζωοποι­ός δύναμη πού ἑνοποιεῖ τά μέλη τῆς κοι­- νότητας καί τά κα­θιστᾶ «σῶμα Χριστοῦ».

   Εἶναι ὁ πρῶτος ἐκκλησιαστικός ἄν­δρας ἐρευνητής καί συγγραφέας, βάσει τῶν διαφό­ρων χειρογράφων πού διασώθηκαν, μετά τήν ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Φροντίζει γιά τίς ἐκδόσεις τῶν ἔργων τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Πα­λα­μᾶ καί τοῦ Συμεών τοῦ Νέου Θε­ο­λό­γου. Ἡ ἀκτινοβολία του εἶναι τέτοια, πού τά συγγράμματά του μετα­φρά­στη­καν στήν τουρκική, ρωσική καί ρουμανική γλώσσα, ἐνῶ συνεχίζουν νά διαβά­ζονται ἀπό χιλιάδες χριστιανούς μέχρι σήμερα.

   Ἡ πολυδιάστατη προσφορά του στόν τομέα τῆς παιδείας ὑπῆρξε ἐξίσου μνημειώδης. Σέ μιά ἐποχή, κατά τήν ὁ­ποία ὁ δυτικός Διαφωτισμός πρότεινε τόν ὀρ­θολογισμό ὡς μο­να­δική ὁδό προόδου, ὁ σοφός διδάσκαλος πρότεινε μιά γόνιμη σύνθεση: τή χρήση τῆς λογικῆς καί τῆς μεθόδου στήν ὑπηρεσία τῆς πίστης.

   Σχετιζόταν στενά μέ τόν ἱερο­μάρ­τυ­ρα Γρηγόριο τόν Ε΄, ὁ ὁποῖος τόν βοή­θη­σε στίς ἐκ­δόσεις του καί τοῦ ἐμπι­στεύθηκε τήν κατήχηση νεομαρτύρων, ὅπως τοῦ Κωνσταντίνου τοῦ Ὑδραίου. Ἀκόμη καί ἑτερόδοξοι ἔφταναν μέχρι τό κελλί τοῦ Καψαλιώτη ἀσκητῆ, ἀναγνω­ρίζοντας στό πρόσωπό του τόν ἐργα­τι­κότερο καί πιό γόνιμο συγγραφέα τῆς Ἐκκλησίας.

   Ὑπῆρξε δάσκαλος, μέ τήν εὐρύτερη ἔννοια τοῦ ὅρου, ἀπό τή Σμύρνη ὥς τήν Ἀθωνιάδα Ἀκαδημία, κατηχητής ἁπλῶν λαϊκῶν καί νεομαρτύρων. Μέ ἔργα ὅπως τό «Συμβουλευτικὸν Ἐγχειρίδιον» καί τόν «Ἀόρατο Πόλε­μο», ἀνέλυσε τήν ἀνθρώ­πινη ψυχο­λο­γία μέ πρωτοφανῆ ὀξυδέρ­κεια, στοχεύ­οντας στή διαμόρφωση ἐ­λεύθερων προσωπι­κο­­τή­των, ἱκανῶν νά ἀντιστέ­κο­νται σέ κά­θε μορφή ἐσωτερι­κῆς ἤ ἐ­ξω­τερικῆς δου­λείας.

   Ὄντως ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁ­γιο­ρείτης ὑπῆρξε ὁ συνδετικός κρίκος μεταξύ τῆς βυζα­ντινῆς κληρονομιᾶς καί τῆς νεότερης Ἑλλάδας. Τό ἀποτύπωμά του ἀποτελεῖ ἕνα ἀπό τά πιό σημαντικά κεφάλαια τῆς ἱστορίας τοῦ Γένους μας, πού ἀποδεικνύει ὅτι ἡ παράδοση εἶναι μιά ζωντανή δύναμη μεταμόρφωσης. Δέν πρόκειται ἁπλῶς γιά ἕναν παραγωγικό συγγραφέα, ἀλλά γιά μιά οἰκου­με­νική προσωπικότητα, πού κατάφερε νά συγκεράσει τήν αὐστηρή ἀσκητική παράδοση μέ τίς ἀνάγκες τοῦ ὑπόδουλου Ἑλ­ληνι­σμοῦ καί νά προσφέρει στό Γέ­νος τά πνευματικά ἐφόδια, ἐκεῖνα πού χρειαζόταν, γιά νά ἐπιβιώσει καί νά ἀ­να­γεν­νηθεῖ. Μέ τήν καταπληκτική ποιοτικά καί ποσοτικά συγγραφική του δραστηριότητα, ζεῖ καί σήμερα καί θά ζεῖ πά­ντο­τε. Ὄχι μόνον ὁ ἴδιος ἀλλά καί τά ἔργα του ἔχουν ἀφομοιωθεῖ μέ τήν αἰ­ω­νιό­τη­τα. Ἡ «φιλέρημος τρυγών» τῆς Σκυρο­πού­λας ξυπνᾶ στόν σύγχρονο ἄν­θρωπο τή δίψα γιά εἰρήνη, ἀγάπη καί ἀ­ληθινή ἐλευθερία.