Σκέψεις αβίαστες για την… ενδοσχολική βία(bullying)

Του αρχιμ.Ραφαήλ Ευαγγέλου

 

Ο Ζ. έζησε τη βία από μικρή ηλικία στο σχολείο.Δε μίλησε,κλείστηκε στον εαυτό του και φλέρταρε με την αυτοκτονία.Σήμερα,ενήλικας πλέον,έχει μάθει ότι καμιά μορφή βίας δεν πρέπει να γίνεται αποδεκτή.Τώρα λέει:<<Μας μάθανε να φταίμε και να ζούμε με την ενοχή.Μη φοβάστε να μιλήσετε>>.

Ο λόγος,όπως καταλάβατε,για τον σχολικό εκφοβισμό,΄΄School bullying΄΄ όπως λέγεται διεθνώς.Σίγουρα δεν είναι τωρινό φαινόμενο.Υπήρχε από παλιά και πολλοί από εμάς ίσως τον έχουμε υποστεί στα μαθητικά μας χρόνια.Σήμερα έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις,κάτι σαν επιδημία,και φυσικά όντας καλά πληροφορημένοι δεν κλείνουμε το στόμα,αλλά μιλάμε.Ο σχολικός εκφοβισμός είναι φαινόμενο νεανικής παραβατικότητας.Εμφανίζεται σε πολλές χώρες του κόσμου και αναφέρεται στην εσκεμμένη,απρόκλητη,συστηματική,επαναλαμβανόμενη χρήση βίας μεταξύ μαθητών ή συνομιλήκων παιδιών γενικότερα,με στόχο να προκληθεί σωματικός ή ψυχικός πόνος ή αναστάτωση.

Το ΄΄bullying΄΄ είναι μια μορφή κακοποίησης(εκφοβισμού ή εξαναγκασμού).Μπορούμε να το παρομοιάσουμε με το νταηλίκι που ΄΄πουλάνε΄΄ ορισμένοι,στηριζόμενοι βέβαια στην υποστήριξη της παρέας.Δυστυχώς πολύ συχνά βλέπουμε στα σχολικά περιβάλλοντα να επαναλαμβάνονται περιοδικά άσχημες πράξεις που σκοπό έχουν την επιβολή ενός παιδιού ή μιας ομάδας πάνω σε άλλο παιδί ή ομάδα,δηλαδή μια ΄΄ανισορροπία δυνάμεων΄΄(κοινωνική ή και σωματική).Η άσχημη παραβατική αυτή συμπεριφορά στοχεύει παιδιά με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά,ευαισθησίες και ενδιαφέροντα,που δεν εντάσσονται στην ισοπεδωτική ομοιομορφία των συνομιλήκων τους.Το βασικό στοιχείο της είναι η πρόθεση  από το παιδί-δράστη να βλάψει,να κάνει ζημιά στο παιδί-στόχο(θύμα) που είναι ευάλωτο συναισθηματικά.Κι αυτό βέβαια γίνεται συχνά χωρίς δικαιολογία και μάλιστα επαναλαμβάνεται περιοδικά.Το χειρότερο είναι ότι ο δράστης ικανοποιείται από τη βλάβη του θύματος.

Από μελέτες της Εταιρίας Ψυχολογικής Υγείας του παιδιού και του εφήβου και της Παιδαγωγικής Σχολής του Α.Π.Θ.  μαθαίνουμε ότι το 29% των μαθητών έχει υποστεί κάποια μορφή εκφοβισμού εντός του σχολικού περιβάλλοντος με συχνότητα 2 ή 3 φορές το μήνα.Τα αγόρια είναι πιο συχνά και θύματα και θύτες εκφοβιστικής συμπεριφοράς στο σχολείο,κι όλα αυτά χωρίς επίβλεψη από τους εκπαιδευτικούς,αφού γίνονται σε χώρους όπου και όταν αυτοί δεν παραβρίσκονται(αυλή,διάδρομοι,αποδυτήρια,αίθουσες στα διαλείμματα κλπ).Αυτή η παραβατικότητα εμφανίζεται με τις εξής μορφές:

α)Λεκτικός εκφοβισμός.Οι θύτες κοροϊδεύουν τα θύματά τους με παρατσούκλια,ειρωνεύονται,απευθύνουν ντροπιαστικά σχόλια και κάνουν διακρίσεις.

β)Σωματικός εκφοβισμός.Η εκφοβιστική συμπεριφορά συνίσταται σε σωματική βία:κλωτσιές,χτυπήματα,σπρωξίματα,τραυματισμοί.

γ)Κοινωνικός-συναισθηματικός εκφοβισμός με απειλές,διάδοση φημών,καταστροφή προσωπικών αντικειμένων και απομόνωση από την ομάδα.

δ)Ηλεκτρονικός εκφοβισμός.Η πιο σύγχρονη μορφή του΄΄bullying΄΄ ,με εκβιασμούς μέσω διαδικτύου και ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και μέσω προσβλητικών και απειλητικών μηνυμάτων στο κινητό τηλέφωνο.Η Ελλάδα,δυστυχώς,έρχεται δεύτερη στην Ευρώπη σε περιστατικά ψηφιακής βίας.

Με όλα αυτά τα φαινόμενα επηρεάζεται η ψυχοσωματική ανάπτυξη του παιδιού,καθώς και η διαδικασία της μάθησης.Αυτά τα παιδιά-θύματα του σχολικού εκφοβισμού αρχικά νιώθουν φόβο,απόγνωση,αίσθημα κατωτερότητας και παρουσιάζουν τάσεις φυγής.Αισθάνονται ότι απειλούνται,τρομάζουν,αρνούνται να πάνε σχολείο και παρουσιάζουν συμπτώματα σχολικής φοβίας.Οι εντάσεις αυτές είναι τόσο δυνατές που μπορεί να κάνουν τα θύματα νευρικά και επιθετικά σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που τα ίδια να μετατραπούν σε θύτες προς άλλα παιδιά ή στα αδέρφια τους στο σπίτι.

Ο Ζ. περιγράφει τη ζωή του και πως ο σχολικός εκφοβισμός ξεκίνησε στο Δημοτικό και εντάθηκε στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο:<<Είχα ωραία παιδικά χρόνια και ήμουν φυσιολογικό παιδί.Ήμουν πιο ευαίσθητο και μαζεμένο από τα άλλα παιδιά,χαρακτηριστικά που μ’ έκαναν αδύναμο στο σχολείο.Εκεί υπήρχαν συνθήματα για το επώνυμό μου(στιχάκια),αποκλεισμός από δραστηριότητες,κοροϊδία για την εμφάνισή μου.Συνθήματα στον πίνακα,ζωγραφιές και γέλια.Ντρεπόμουν κι έβαζα το κεφάλι κάτω.Ήθελα να εξαφανιστώ,να περάσω απαρατήρητος.Δεν ήθελα να πηγαίνω σχολείο,ούτε φροντιστήριο.Στο σπίτι κλεινόμουν στο δωμάτιό μου και φανταζόμουν άλλους κόσμους.Έκανα όνειρα ότι κάποτε θα τελειώσει.Θυμάμαι,στην προσευχή μου ζητούσα από το Θεό να με κάνει απλά ένα φυσιολογικό παιδί.Σκέφτηκα ότι έτσι πρέπει να ζω.Όλο αυτό μ’ έκανε να θέλω να πεθάνω.Και τότε έκαναν την εμφάνισή τους οι πρώτες σκέψεις αυτοκτονίας.Αν και το έγραψα,δεν το τόλμησα.Οι φίλοι μου δε με υπερασπίστηκαν και θεωρώ ότι φοβήθηκαν τη στοχοποίηση>>.

Ο Ζ. περιγράφει τους ΄΄δράστες΄΄ ως παιδιά που προέρχονταν από προβληματικές οικογένειες(παιδιά χωρισμένων γονιών,παιδιά που από το σπίτι τους είχαν δεχτεί βία,παιδιά που ένιωθαν ανασφάλεια και εντάχθηκαν στην ομάδα των ΄΄bullies΄΄,ώστε ν’ανήκουν κάπου…).Δεν μίλησε ποτέ σε κανέναν.Φοβήθηκε ότι τα πράγματα θα γίνονταν χειρότερα.Η σχολική κοινότητα απούσα.Καμία αντίδραση.Σκέφτηκε ν’ αλλάξει σχολείο,αλλά κι εκεί θα συνέβαιναν τα ίδια.Οι γονείς θεωρούσαν ξεφτίλα,το παιδί τους να μην είναι μάγκας και πρώτος,γι΄αυτό ντράπηκε να τους μιλήσει.Απομακρύνθηκε από τον πατέρα του.Στο Πανεπιστήμιο είχε φοβίες ότι θα τον κοροϊδεύουν,ότι έχει κάτι περίεργο.Δυσκολεύτηκε να κοινωνικοποιηθεί.Δεν ανεχόταν τις πλάκες κι έφευγε.Στις παρέες ήταν στην τσίτα.Στο στρατό,η χειρότερή του.Αν και τελείωσε το Πολυτεχνείο,έχει Master και δημοσιεύσεις,δεν μπόρεσε να χαρεί και να εκτιμήσει όλα όσα πέτυχε.Τώρα,με ψυχολογική υποστήριξη προσπαθεί να βάλει τα πράγματα στη σειρά,για να μπορέσει να ζήσει καλύτερα.Και καταλήγει:<<Έχω αποκλείσει το τελείως φυσιολογικό.Είναι βιώματα που,όταν ένα παιδί είναι πιο ευαίσθητο,το ταλαιρωρούν.Κάποιοι είναι πιο δυνατοί,κάποιοι άλλοι όχι τόσο>>.

Η ιστορία αυτή του Ζ. ζωντανεύει μπροστά μας το δραματικό αυτό φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού και τις απρόβλεπτες συνέπειές του στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ατόμου και στη μελλοντική του πορεία.Ξετυλίγει τις κρυφές πτυχές και φανερώνει τα αδύναμα σημεία που το καθιστούν ένα φοβερό τέρας,που απλώνει τα πλοκάμια του στο στρατό,στο πανεπιστήμιο,στην εργασία,στις φυλακές,στην οικογένεια.Ο τραγικός επίλογος που γράφτηκε στην ιστορία του φοιτητή Βαγγέλη Γιακουμάκη,στα Ιωάννινα,αποδεικνύει τις τεράστιες διαστάσεις που μπορεί να πάρει το ΄΄bullying΄΄ στην πιο ακραία του μορφή με επιπτώσεις στην ψυχική υγεία του άλλου,αλλά και απώλεια της ίδιας της ζωής του.

Το ένα στοιχείο είναι ότι,δυστυχώς,τόσο οι γονείς όσο και οι εκπαιδευτικοί συνήθως δεν αντιλαμβάνονται το πρόβλημα.Δηλώνουν άγνοια.Κι αυτό,γιατί τα θύματα δε μιλούν στους γονείς Εξομολογούνται το γεγονός συχνότερα στους φίλους τους.Γι’ αυτό,αν οι γονείς εντοπίσουν κάποιο από τα προαναφερθέντα συμπτώματα και υποψιάζονται ότι το παιδί τους έπεσε θύμα εκφοβισμού,τότε είναι αναγκαίο να προσεγγίσουν το παιδί και ν’ απευθυνθούν στους εκπαιδευτικούς και στις αρμόδιες Διευθύνσεις Εκπαίδευσης.Είναι πολύ σημαντικό,το παιδί να αισθανθεί ότι έχει στήριγμα τους γονείς του και το σχολείο κι έτσι να μη φοβάται,αλλά να έχει το θάρρος της γνώμης και να αντιδρά όταν είναι αναγκαίο.Να μην ανατρέφουμε παιδιά δειλά,αλλά παιδιά που θα αντιστέκονται σε πιέσεις,θα μιλούν με τόλμη και θα σέβονται τη διαφορετικότητα των άλλων(κι ας μη συμφωνούν μ’αυτή) χωρίς να επιδιώκουν να επιβάλουν τη δική τους.

Το δεύτερο που πρέπει να επισημάνουμε είναι ότι τα παιδιά-θύτες που επιτίθενται ποικιλοτρόπως,μάλλον θέλουν να καλύψουν ελλείψεις από το οικογενειακό και κοινωνικό τους περιβάλλον μέσω της παραβατικής τους συμπεριφοράς.Στα παιδιά αυτά λείπει η αγάπη,η αγκαλιά,η στοργή και θαλπωρή του οικογενειακού περιβάλλοντος.Απουσιάζει η φροντίδα και το ενδιαφέρον προς τα πρόσωπά τους.Έτσι στο τέλος και οι θύτες είναι θύματα άλλων καταστάσεων.

Γενικά από όλη αυτή τη συμπεριφορά όλοι οι εμπλεκόμενοι ζημιώνονται:και αυτοί που εκφοβίζουν,κι εκείνοι που θυματοποιούνται και οι παρατηρητές που είναι παρόντες ή γνωρίζουν την άσκηση της βίας,αλλά και οι οικογένειές τους και η εκπαιδευτική κοινότητα στο σύνολό της.

Αναρωτιέται κανείς,τι πρέπει να γίνει.Πως να ανακόψουμε την ορμή αυτής της λαίλαπας που απειλεί τη δομή της κοινωνίας μας.Υπάρχουν λύσεις;Μπορούμε να προτείνουμε τρόπους αντιμετώπισης,ώστε να εξαλειφθεί το φαινόμενο από τη ρίζα του;Σ’ έναν κόσμο που ξέχασε το Θεό και θεοποίησε το ΄΄εγώ΄΄τι μπορείς να κάνεις;Από πού να ξεκινήσει κανείς;Με βάση προτάσεις που παρουσιάστηκαν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,τονίστηκε η ανάγκη εντοπισμού και επίλυσης των κοινωνικών προβλημάτων που σχετίζονται με τη νεανική παραβατικότητα.Επισημάνθηκε ο ρόλος των γονέων και των εκπαιδευτικών που καλούνται ν’ακολουθήσουν ενιαία γραμμή για αντιμετώπιση της βίας,η ενθάρρυνση των νέων για συμμετοχή τους στα κοινά και τον αθλητισμό,η προβολή σωστών προτύπων συμπεριφοράς,αλλά και η συνεργασία με φορείς που αγωνίζονται για την εξάλειψη της νεανικής παραβατικότητας.

Ταπεινά θα λέγαμε,ότι απαιτείται όλοι μας να είμαστε ανοιχτοί στο διάλογο και με τους θύτες και με τα θύματα.Όλα τους είναι στην ουσία πληγωμένα παιδιά,τραυματισμένα ψυχικά,που σίγουρα έχουν ανάγκη ν’ ανοιχτούν,να βρουν αφτιά πρόθυμα να τους ακούσουν και καρδιές ζεστές να τους ανακουφίσουν.Ας μιλήσουμε μαζί τους,ας τους ακούσουμε με υπομονή και αγάπη κι ας προσευχόμαστε καθημερινά γι’ αυτά στον Κύριο και Θεό.Ας τα εμπιστευόμαστε στην αγκάλια της Μάνας Παναγιάς για να τους σκουπίσει το δάκρυ,να τα παρηγορήσει,να τα λυτρώσει.Ας τα εμπνεύσουμε την ομαδικότητα και συνεργατικότητα μέσα από ομαδικές δράσεις,όπου δεν εξαιρείται κανείς.

Πρωτότυπη,αλλά και αποτελεσματική είναι η πρωτοβουλία που υιοθέτησαν πολλά σχολεία και στην πόλη μας με τις ΄΄Ομάδες Φιλίας΄΄ οι οποίες λειτουργούν από τους ίδιους τους μαθητές με στόχο την αντιμετώπιση,παρέμβαση και υποστήριξη των συμμαθητών τους που υφίστανται εκφοβισμό,σωματική ή λεκτική βία.Με τη συνεργασία και των δασκάλων τους οι μαθητές δρουν σε επίπεδο διαμεσολαβητή ανάμεσα στο θύτη και στο θύμα με απώτερο σκοπό την άμβλυνση των μεταξύ τους σχέσεων και τη συμφιλίωση.Μια άλλη εξαιρετική εφαρμογή για την πρόληψη της σχολικής βίας που υλοποιείται σε σχολεία λέγεται ΄΄Υιοθέτησε ένα πρωτάκι΄΄.Μαθητές των μεγαλύτερων τάξεων του Δημοτικού θέτουν υπό την προστασία τους παιδάκια της Α΄,Β΄και Γ΄ Δημοτικού.Δημιουργείται έτσι μια σχολική κοινότητα με ΄΄υιοθετημένα΄΄ αδερφάκια,όπου τα μικρότερα μπορούν ν’απευθύνονται και κάπου εκτός απ’τους δασκάλους τους,ενώ τα μεγαλύτερα επαγρυπνούν για τους μικρούς τους φίλους.Τα αποτελέσματα εντυπωσιακά:κατακόρυφη μείωση των διενέξεων και κρουσμάτων ενδοσχολικής βίας και αρμονική συμβίωση των παιδιών στο σχολείο.Εκτός από τις ομάδες διαμεσολάβησης,στα σχολεία βλέπουμε να οργανώνονται διαλέξεις και ομιλίες από ειδικούς,ενημερωτικά σποτάκια,φυλλάδια και ταινίες μικρού μήκους προσπαθώντας να διαδώσουν το μήνυμα κατά του εκφοβισμού και παρεμβαίνοντας τόσο για την πρόληψη όσο και για την αντιμετώπιση και αποτροπή των φαινομένων αυτών.

Πολλοί λένε,ακόμη και σε κοινοβουλευτικό επίπεδο,να μπουν στα σχολεία ψυχολόγοι,να βοηθήσουν τα παιδιά να καταπολεμήσουν την ενδοσχολική βία.Εμείς θα πούμε,ας μπουν οι ιερωμένοι στις σχολικές αίθουσες.Να συζητήσουν με τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς,να εξομολογήσουν τα παιδιά,να τους αρωματίσουν με το θυμίαμα της χριστιανικής διδασκαλίας.Οι ιερείς θα τους εμπνεύσουν ν’ακολουθήσουν το Ένα και Μοναδικό Πρότυπο,τον Κύριό μας Ιησού Χριστό,που θα τους απαλύνει τον πόνο και θα τους χαρίσει την εσωτερική ειρήνη που είναι καρπός του Αγίου Πνεύματος.Πρέπει το Σχολείο,με τα εκπαιδευτικά προγράμματα, να διδάσκει πρωτίστως τις ανώτερες αξίες και να μορφώνει ενάρετους και ακέραιους χαρακτήρες,που θα σέβονται τους άλλους και δε θα κυριαρχούνται από αλαζονεία και επιθετικότητα.

Κι όπως για όλα τα ζητήματα διαπαιδαγώγησης των ανθρώπων,έτσι και για το πρόβλημα του ΄΄bullying΄΄,η πρόληψη είναι καλύτερη της θεραπείας.Οφείλουμε σαν οικογένεια,σαν σχολείο και σαν κοινωνία να δώσουμε βάση στην σωστή ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου από την πολύ μικρή του ηλικία.Να βάλουμε μέσα στο νήπιο από πολύ νωρίς το σπόρο της πίστης στο Θεό και της αγάπης στην εικόνα Του,τον άνθρωπο,χωρίς διακρίσεις.Να του διδάξουμε,βιωματικά και προφορικά,το σεβασμό στη διαφορετικότητα και την υπεράσπιση του ευάλωτου και εκείνου που είναι σε μειονεκτική θέση.Να του περάσουμε το μήνυμα κατά του ρατσισμού και των διακρίσεων.Όλοι είμαστε ίσοι για το Χριστό,παιδιά Του,΄΄υπέρ ων απέθανε΄΄.Εκείνος δεν έχει προσωποληψία,σταυρωθήκε για όλους και καλεί τον καθένα σε μετάνοια και σωτηρία.

Οι γονείς ας οδηγούν τα βήματά τους και τα παιδιά τους στην Εκκλησία,στο Κατηχητικό.Εκεί θα πάρουμε τη γεύση των ιερών Μυστηρίων.Εκεί θα αγαπήσουμε και θα αγαπηθούμε χωρίς όρια.Εκεί θα γευθούμε το Σώμα και το Αίμα του Θεανθρώπου Δημιουργού και Λυτρωτή που νηπιάζει,ταπεινώνεται και θυσιάζεται για μας.Μέσα στη ζωή της Εκκλησίας θα καλλιεργήσουμε την αυτογνωσία και γι’ αυτό την καλή σχέση με το Θεό,με τον πλησίον,με τον εαυτό μας.Κάτω από το πετραχήλι του Πνευματικού θα κάνουμε αυτοκριτική και αυτομεμψία,θα εξομολογηθούμε τις αμαρτίες μας και θα οδηγηθούμε στην ταπείνωση και τη μετάνοια.Έτσι θα φτάσουμε στην αγάπη προς όλους και την υπεράσπιση των αδυνάτων που είναι όντως αδέρφια μας.

Ας ευχηθούμε,όλοι μας,μικροί και μεγάλοι,μέσα στην Κιβωτό της σωτηρίας,την Αγία μας Εκκλησία,ν’αγωνιζόμαστε συνεχώς,με τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος,ώστε να γίνουμε μία αγκαλιά,μία οικογένεια μεγάλη,όπου όλοι θα αισθανόμαστε αδέρφια με κοινό Πατέρα το Θεό,μία ποίμνη μ’ έναν Ποιμένα,τον Χριστό.